چون عاموس ( 760 - 746 ق . م ) ، هوشع ( 740 - 730 ق . م ) ، اشعياى اول ( 740 - 700 ق . م ) و ميكاه ( 735 - 700 ق . م ) جز به گونه‌اى گذرا نامى از او نيامده است . « 1 » براى نمونه اشعياى پيامبر دربارهء او كه تنها يك بار نامش در اواخر كتاب ( - سفر ) او آمده است ، مىگويد : « . . . آنگاه ايام قديم و موسى و قوم خويش را به ياد آورد و گفت : كجاست آن كه ايشان را با شبان گلهء خود از دريا برآورد و كجاست آنكه روح قدوس خود را در ميان ايشان نهاد كه بازوى جليل خود را به دست راست موسى خرامان ساخت و آب‌ها را پيش روى ايشان منشق گردانيد تا اسم جاودانى براى خويش پيدا كند » . « 2 » و بدين‌گونه در نوشته‌هاى يهودى ، موسى نخست به فراموشى سپرده شد و سپس از روزگار سليمان ( 960 - 922 ق . م ) تا نزديكىهاى پايان يافتن دولت يهود در فلسطين ، چهره‌اى اسطوره‌اى يافت . و گواه اين مطلب سخنى است از ارمياى پيامبر ( 626 - 580 ق . م ) - كه در كتاب او نيز همين يك بار از موسى ياد شده است - : « 3 » « و خداوند مرا گفت : اگرچه هم موسى و سموئيل به حضور من مىايستادند ، جان من به اين قوم مايل نمىشد ، ايشان را از حضور من دور انداز تا بيرون روند » . « 4 » و آن‌گاه كه خطر از هر سو مملكت « يهودا » را فرا مىگيرد و چنين مىنمايد كه سرنوشت شومى چون سرنوشت مملكت اسرائيل در شمال پيش رو دارد ، فرصتى پيش مىآيد تا گروهى از « لاويان » كه چه بسا از تبار كاهنى مصرى از خويشان موسى بوده‌اند ، نام موسى و سفارش‌هاى خدا به او در سينا را پس از ششصد سال - و بلكه بيشتر - فراموشى و خاموشى ، دوباره به ميان مىآورند ، چرا كه در هنگام و هنگامه‌هاى خطر و ترس و تهديد مردم جز ايمان به خدا پناهگاهى ندارند و در اين هنگامه‌هاست كه خدا و ايمان را به ياد مىآورند . « 5 » با اين همه نويسندگان تورات به ويژه در آنچه با توحيد و يكتاپرستى بيشترين پيوند را دارد ، كوشيده‌اند ارج و ارزش موسى را فرو كاهند تا بر ارج و ارزش داوود و خاندان او بيفزايند ، براى نمونه در سفر خروج « 6 » گزارشى است گوياى اينكه موسى آيين ختنه را - كه از روزگار ابراهيم خدا بدان فرمان داده بود تا نشانهء پيمان جاودانى او با بندگانش باشد - « 7 » پاس

--> ( 1 ) . حسين ذو الفقار صبرى ، « إله موسى فى توراة اليهود » ، المجلّة ، شماره 163 ، ژوئيه 1970 ، 5 - 6 . ( 2 ) . كتاب اشعيا ، 63 : 11 - 12 . ( 3 ) . حسن ظاظا ، الصهيونته العالمية و اسرائيل ، 21 . ( 4 ) . كتاب ارميا ، 15 : 11 . ( 5 ) . حسين ذو الفقار صبرى ، همان ، 6 . ( 6 ) . سفر خروج ، 4 : 24 - 26 . ( 7 ) . سفر پيدايش ، 17 : 10 - 14 .